محیط زیست با گویش بختیاری (برنامه رنگین کمان همدلی رادیو خوزستان)

به نوم هوکه تازه هانه تازه تر کرد ودلانه پاکتر ومهروونتر کرد محیط زیست بختیاری

سرگدشتی داروم زدورون کوچ ویه جانشینی آخراهه کوچ تا امروز. زنده ای بختیاریا مابین دوجور او هواهه یکی گرم وحشک وگرمسیری ودیری بینابینی وگه گداری سرد وایلاقی .بختیاریا دو هوانه وادوکوچ پشت سر ایونن. کوچی که پوییز وگرمسیرس ری به گرمسیره ودیر کوچی که بهارو توستونس ری به ایلاقه. ایلاق ایما چهارمحال بختیاری مین بازفت بید.وگرمسیرمون خوزستون مین اندیکا بید و موندگاریمون روستاهه قلعه زراس بخشی ز اندیکا که تا آخراهه دهه پنجاه یعنی تا پیش ز انقلاو مرکز اندکابید. بهلین زدورون کوچ بگوم وآخراهه دهه سی یعنی اولاهه دهه ی چهل. ز دورونی که یاد داروم که وصحرا پر زداروسورلونی بید. بنگ قهقو کوگ بید وجیغ پلشتوک وسار وجیک جیک جوراجور وچهچه بلبل به کد داربید وچرشت سهرک وشاهین و آرنگ پرخاطره کچی گپی وتک وتعریاهه بنگشت گلالی بید که منستی وایک ایکنن صحوت. خروس وحشی کچوزن هم دیدیم . دیربالنده هاهه قشنگ و رنگ وارنگ وصداهاهه جوراجوردیر جونورون دیرمجال. نیمه شو زوزه گرگون وجروبحث واسگل مالا به کمین شکال احشام . وق وق شغال وتوره بید . بنگ پرهیوت خرسه ما بدین تیل. یادمه دورون کوچ ایل بینا بین ره خیل خرگوشانه دیدوم مین که وسوزلونی صحرا . سروکول یک ایپرستن ودونستن بدین یک ایجستن ، بازی ایکردن . منستی کس نداشته فرگ آزارسون . بین ره باروندن وزمندی کوتاه یادومه بازی وا خورهده ماری بلند والوس وشاخدار که تکون نیخورد دست اوردوم سیس بلندس بکنوم اما دا وبو رسین بوم ورواندنوم زاوچو. ودی هیچی زاولحظه به یادوم نید.بعد سالها یه کوچ پوییزی ویدیم وبه گرمسیر مندیم. مین روستاهه قلعه زراس ، موندگار وابیدیم وکوچه رها کردیم. روستا پا کهه لندر بید. روستایی پر زتاریخ نهامردمون قوم وکاخ وطاقاهه منده به جا زنها خانا. کش به کش به دومن لندر یادمه که پر زداراهه بلیط بیده .وسیلاهه گپی زیر گر مین کش که بید که سیلاهه پلنگ نوم داشت وایچودم در حیاطمونهه سیلا پر ز اسکلت سر واستخون حیوناههه جوراجور زگاوگوسند وپازن وچهارپابید.بیایم سرتالی دراریم زدره ها دور و ور روستا . سرتالی زدره زیر قلعه زراس دره ای که زتنگ که وید زکش روستا گدشت وز وسط دوتا باغ ردبید ایگدشت زچند چشمه وبه پیش ایرهد دیرتر زمسیر چشمه ها چهایی سی ملح کردن بچل بید . به کش دیوار ایی دره لونه ای بید وادم دری حیاطگونه که پربید ز اسکلت سر واستخون دیر بالنده هاهه جورواجوری. تیم به بالنده گپی وست بید .گفتر بید ز سهرک وشاهین وشاید هم دوبراور بید .سری گرد وگپ ، نوکی خنجری وکوچیر وتیاهه درشتی داشت. مردمون بس ایگدن شاه جغد. جونوراهه دیری مینه دره دیدوم .سری گرد وقشنگ واصدایی تیز ونازک خیلی کوچیرتر زگربه وگرزه هم کمی گفتر . مثال گربه هم ری دست وپا ایرهدن مردمون بس ایگدن ریسوم.دره زیر پر ز سمور وتوره رووا وگه گرگ بید . کش به کشه دره زیر مین گلا سهر سیلاهایی که لونه سار بید .دست ایکردیم مین سیلا وبچه سارانه دراوردیم بازی ایکردیم وبعد اینهادیم بسر جاسون .دره زیر خیلی درازا داشت ده به ده ایرهد وچند فرسخ ، ولص اوسور وابید واوسور هم زراست تنگ دولو ولص کارون بید. درزیرنه که ول کنیم ، آماده رهدن به طرف درهه دی ایوفتیم به ره . هنداهه دو کیلومتر ز روستا دیرتر. ایرسیم به یه دره ای وا لبه هاهه بلندتری بین 50 تا دویست متر طول دیواره . به همی خاطر نومسه دره قیله اینهادن. روزگاری دره قیله پر ز خرس بید وگراز وگربه وحشی سمور وتوره وجونوراهه دیری.موبه دورونی که مدرسه ایرهدم یعنی دبستانی بیم. تا ایچو رهدم . به لوی زدره وایستادوم که مین او قسمت زدره بیشه کوچیر نینی بید .شه پلنگی زمنس زی بی بدر ز سگی گفتر شه بید به رنگ شو. ولی ایگودی تنبل وبیحاله. منستی پیر بید . موکه ترسیدوم زورس جستوم . طول ایی دره خیلی کوتاه بید . ز اولس تا اوژدون هنداهه چهارکیلومتر بیدشاید هم کمی بیشتر.آخره دره به نزیک اوژدون چهی پر او بید پر او مار بید. به همی خاطربه نوم دپن مارا آشنا وابید.اوژدون ویدیم ویادی گدشته اوژدون داریم . اوژدون یه صحراهه همیشه سوز واوزاره .چونکه چهارطرفس دره ها مینس تموم ایبو. آخراهه دهه سی واولاهه دهه ی چهل پیش زیو که ره راست وابو مدرسه واز بو . کلوه و کرکلوه بید که زمین و آسمون پوشوند. غله هانه سرپا نشتن وخردنسون . غله ای نمند به انباری . قحط سال وابید وچند سالی خوراک مردم دورون ، ندونوم زکویه فهمین کلوهاهه شه زمین مابقی کلوها وا حلال بوهن. گونی گونی شه کلوهانه گرهدن وبه حونه بردن وپروپاسون ایکندن ومثل گندوم برشته ری توه هاسون برشتن جا خوراک خردن. یادومه که خوشمزه بیدن. بعد زدورونی که کلوهانه زبین بردن ، ماه آخر زمستون پیش زویدن بهارون، مردوم قلعه زراس کیسه ها مین دست . اوژدون رهدن بچه بیدوم موهم باسون. رهدن بی سی چیدن قارچا. قارچ به اوژدون فراوون بید . همه مردوم کیسناسون پرقارچ به کول به حونه ورگشتن. به همون دورون بهارون تا زمستون چهارفلص اندکا هم پر ز روزی بید. بهارون وتوستون که لندر پر زبایوم وزدی بید وکنار وپوییزس پر زبن ، کلخنگ وکنار پرزینی وبلیط . بلیطی که هزارون سال خوراک مردمون بختیاری بید.وزمستون مود روهستن غله وسوزی بید بعد زرهدن کلوه مودکشت، غله ها پر پشت تر وبهتر زسالاپیش، زهر تحم کرده چندین تحم، منستی که زمونه وزمین ایچو قحطینه تلافی کردنه سی مردمه رنجور.دوارته جون گرن مردوم وسالی شاد وشنگول بید. منستی که خدا بعد زقحطی روزی مردوم دورونه ز پیشترها تدارک دید. صحو مجالون زمستون یه سه چهارسانت اوا چم بست وبه ضرب برد به زور اشکست .یه دوسه سالی گدشت بعد زکلوه ،غرشت بلدوزنی زپشت که دلانه رومنی بی. امید وست بدل مردم زراست بیدن ره ماشین. وسال بعد شروع مدرسه ها بید وماهم مدرسه رهدیم. همو دورون بووم هم شو مجالون متلا ایگود . سرگدشتی ز اسد خون گد که به مین اندکا شیرکشت نه یه شیر بلکه چندین شیر.سرگدشتی ز اسد خون بهداروند. بعدها معروف اوید به شاه اسد شیرکش.ایگدن که اندکا یه دورونی پراز شیر بید .باورم نبید تا زتنگی به نوم تنگ شیر کش به اندکا باورم وابید. شاید اودورون دشت اندکا هم پر زجنگل بید که الان تک درختی نید.زدورون اسد خون تا حالا بیش زدویست ساله . ندونوم بین ایی سالا تاچه دورون اندکا شیر داشت.بین کارون تا قلعه زراس که لندر فاصله داره . سی کنار رهدیم به پشت که به کل کارون سفری دیر ودرازی بید شوه مه نزیک کارون یه شوی مندیم. نصب شو نهنگ اورویاهمو کارون محلی که بروباد نوم داشت . صداهه پاهه رمنیده رمه هایینه اشنیدیم. گله دیدیم گله ای ز بز وگوسند ویا پازن گله گله سمت اورهدن قشنگ بیدن صدایی ملث بز داشتن . گدشتیم ورسیدیم دهه ی پنجاه باز اوژدن شو سرخرمن اخوسستیم وا بووم بیدوم زویروم نیروه شوه هجوم پرشمار گله ی گراز. نیمه دوم هزارو سیصد وهشتاد ویک بعدز پنجاه سال دلمون خیال بازفت کرد.مسلیمون به مینی بوسی نشستیم مقصد بازوفت .آخرا عمرس ایخواست که زمینانه نشونم ده. به محل دم آوا بازوفت رسیدیم .زمینه ماشین بلند وابیده درویدیم . بووم انگست به دهون سیلس به ریگا وست . زته دل آه کشید ووادریغا خرد.بس گدوم بی مرچه وابی بو.گد دوسمت او همس مور وچمن بید وزمین بید. حالا تا میون هردو که روده صحرا همس ریگه . ندونوم دنیا چطووابید.خوری دی ز زمینا نید. مونه جایی بردوایخواست که درخت شن نشونم ده . دارشن میوه ای ملث انگورداشت ولی اندازه ی دونه ی کلخنگی . دیدن جنگل شن وابووم رهدیم. ایچو هم دیدوم که انگست به دهون وابید . وادریغا موچه ایبینوم؟ بوم ایگد.گدومس بومرچه وابیده . گد دریغا که زایی جنگل شن جز دارحشکی نید. هردوتامون مین فرگ رهدیم . ایدو گد بریم تا جنگل تنده نشونت دوم. اوچوهم رهدیم به غیراز بوته حشکی درخت تنده ای نیدیم .ریشه حشکی نشونوم داد وگد شاید بوته ی درخت تنده بو.رهدیم بی سی دیدن توتوم اوچو هم ز توتوما هیچ شاخه ای نیدیم. خواست زمیناهه اویمونه نشونوم ده. غیرازه صحراهه ریگ دره گپ هیچی به تی نیدیم. دیدوم که بووم زتیاس قرصاس سرازیر بید .موبه یاد متل معروف اصحاب کهف وستوم. فرگ کردوم نکنه بیشتر ز پنجاه سال بووم ایچونه نیده. چقدر دنیانه ایچو جابجادیده . دشت گوبازیس نشونوم دا زمین صافسه پرز دره جو دید. منستی خیر زولات جسته. بفرگ رهد ویهو گد کروم ای رودوم، گله ای نید ایر مردوم نه اشنین سالها سال غرشت شیری. ملث اوسیلا هه پلنگ پشت روستامون قلعه زراس که زاستخوناهه منده به جا زحیوناهه خرده پلنگ هیچ نشونی نید .فرگ کردوم وگدوم راستی زشاه جغد وز اولونه شاه جغد واستخوناهه شکالس هم نشونی نید. فرگ کردوم وگدوم خیلی چیایی که زدورون بچه ای دیدوم دی نشونی نید. ایر زشه پلنگ حرفی زنوم کس نیکنه باور. زاو حیوون قشنگ مثل ریسوم دی نشونی نید. مین فرگ رهدوم. دریغا که صداهه قهقهه کوگ هم ملث اول دی به لندر مین گوشم نید.زفوج وگله هاهه پازنون هم متلی منده. کش وتنگ ودومن کهه لندر هم جلازه به بلندیهاس بینوم دی درختی نید.زعیش وگیش خرگوشا به صحرا چی همون دورون کوچ دی نید.وچندسالیه که بنگ کچی گپی به گوشوم نید.ملث اول دی نشونی زقارچاهه اوژدون نید.بن وکلخنگ منده چند داری. جنگل بلیط و بایوم هی کم ایبوهن. جمع بیکاراهه دنیا اجل دار ودرخت وکهی وتهی وکوگ وابید. جنگلا سوسن ذغال ایبون. تنه دارا هم به کارگاه نجاری ایرون هرروز. نلس مهلو وشن وتنده وتوتوم هم به رهن بودی نفت وگزایل اگزوز ماشین ودی کش دی کش کارگاه رهده وابیدن . دی زمین ملث اولا پاک وخوشبو نید فاضلاواهم طبیعتنه بیمار کردنه ایگوی . او وصحرا پرزکهنه کیسه ها وبشکه هاهه پلاستیکه .آسمون هم پر زدیه کارگها واگزوز ماشینا وکارخونه ها وابید. نفتکشا دریانه نفتی کرد وآلوده جونورادریایی هم بیمار ومسمومن. شهرهانه گرد وخاک پوشوند . اورهم گه مجالونی اسیدی بید . دی زمین وآسمون ملث اول پاک نید.دیه ایی خاک چی اول خاک نید. هواهه زنده ایتون پر زعطر مروت ومهروونی بو جنگل وجودتان زگرد وغم پاک بو . سربلند وسرفراز وبختیار بویین . جلال اسفندیاری غریبوند. 9/5/96